Ölçmede Geçerlilik ve Güvenilirlik Ne Anlama Gelir?
Giriş: İzmirlilerin Düşünceleri ve Ölçüm Çılgınlığı
Herkese selam! Bugün gündemde çok “bilimsel” bir konu var: Ölçmede geçerlilik ve güvenilirlik ne anlama gelir?. Eğer “vay be, ben bunu geçen gün arkadaşlarımın sohbetinde duydum” demediysen, belki de doğru yerdesin. Ama merak etme, ben de birkaç yıl önce “geçerlilik nedir?” sorusunu duyduğumda kafamda deli sorular belirmişti. “Yani ben neyi ölçüyorum? Gerçekten doğru ölçüyorum?” gibi bir sürü soruya boğulmuştum. Neyse, İzmir’de yaşayan, sürekli espri yapmaya çalışan ama içten içe her şeyi fazla düşünen bir insan olarak, bu iki kavramı anlamaya çalışırken biraz mizah yapalım, hayatı ciddiye almadan öğrenelim.
Ölçmede Geçerlilik: Gerçekten Ne Ölçtüğünü Bilmek
Ölçmede geçerlilik, çok basitçe bir şeyin ne kadar doğru ve amacına uygun ölçüldüğüne dair bir kavram. Yani mesela, bir sınavda matematik sorusu soruluyor, ama siz cevaplarken derste öğrendiğiniz coğrafya bilgilerinizi kullanıyorsunuz. Bu durumda sınavın geçerliliği sorunludur. Çünkü sınav, coğrafya bilgilerini değil, matematik bilgilerini ölçmek için tasarlanmış.
Şimdi, gelin bunu biraz daha mizahi hale getirelim:
Ben (günlerden bir gün): “Arkadaşlar, yeni bir test yaptım! Boyum 1.70 cm, ama kendimi 1.90 gibi hissediyorum. Bunu ölçmeye çalıştım ve yanlış çıktı.”
Arkadaşım: “Bunu neye göre ölçtün?”
Ben: “İçsel hislerime göre, duygusal bir değerlendirme!”
Arkadaşım: “Yani geçerli bir ölçüm değil mi?”
Ben: “Bence duygusal geçerlilik var, değil mi?”
Hah, işte bu kadar! Duygusal geçerlilik demek, asla bilimsel bir şey değildir, çünkü neyi ölçtüğünü bilmen ve o konuda doğru bir test yapman gerekir. Geçerlilik, ölçüm aracının gerçekten neyi ölçmesi gerektiği ile ne ölçtüğü arasındaki uyumdur. Yani, bir şeyi ölçmeye çalışırken, gerçekten o şeyi ölçüp ölçmediğini anlaman gerekir.
Ölçmede Güvenilirlik: Her Zaman Aynı Sonucu Almak
Peki, güvenilirlik nedir? Güvenilirlik, bir ölçüm aracının tutarlı sonuçlar verip vermediğini ifade eder. Yani, bir ölçüm bir kez yapıldığında doğru sonuç veriyorsa, bir başka zamanda aynı ölçüm tekrar yapıldığında da aynı sonuçları veriyorsa, o ölçüm aracının güvenilirliği yüksektir.
Şimdi bunu gündelik hayattan bir örnekle açıklayalım:
Ben (geçen hafta): “Aha, bugün yeni bir diyet listesi aldım! 1 hafta boyunca her sabah tartılacağım ve en sonunda 5 kilo vereceğimi söylemişler.”
Arkadaşım: “Süper! Peki, sabah tartıldığında ne oldu?”
Ben: “Bugün 1 kilo fazlam var ama çok normal, dün akşam biraz fazla yemek yemiştim!”
Arkadaşım: “Ama geçen hafta aynı tartıya çıktığında 2 kilo eksikti, değil mi?”
Ben (içimden): “İşte bu, güvenilirlik sorunu yaşıyoruz!”
Bir tartının güvenilirliği, her defasında doğru sonuç verip vermemesine bağlıdır. Eğer her gün farklı sonuçlar alıyorsan, bu tartının güvenilirliği sorgulanabilir. Aynı şekilde, ölçme araçlarında da güvenilirlik çok önemlidir. Eğer bir testin her seferinde farklı sonuçlar veriyorsa, o test güvenilir değildir. Mesela ben, çok sevdiğim bir tartıda her gün 1 kilo değişim görsem, bir süre sonra tartıya güvenim kalmaz. Sonuçlar değiştikçe, testin güvenilirliği sorgulanır.
Geçerlilik ve Güvenilirlik Arasındaki Fark
Geçerlilik ve güvenilirlik, bir ölçüm aracının iki önemli özelliğidir. Ancak, bunlar birbirinden farklı şeylerdir. Geçerlilik, ölçüm aracının doğru şeyi ölçüp ölçmediğiyle ilgilidir, güvenilirlik ise o ölçüm aracının tutarlılığı ile ilgilidir. Şöyle bir örnek verelim:
Ben (işyerinde): “Bence her hafta aynı çayı içmemiz gerekiyor, öyle bir şey var ki bu, içtiğim çayın beni dinç tutması gerektiğine dair bir teori.”
Arkadaşım: “Ama her hafta aynı çayı içince gerçekten dinç hissediyor musun?”
Ben: “Yani bazen evet, bazen hayır, ama bir tür güvenilirlik var bence!”
Arkadaşım (gülerek): “O zaman geçerliliği test et, bak bakalım o çay seni dinç yapıyor mu?”
Ben (içimden): “Yani… biraz da olsa geçerlilik sorunu olabilir, değil mi?”
Evet, burada da farkı gördük. Eğer her hafta aynı çayı içmek “dinç tutuyor” diyorsam, ama her defasında farklı hissediyorsam, o zaman çayın geçerliliği sorgulanabilir. Fakat, her hafta aynı çayı içtiğimde farklı sonuçlar alıyorsam, o zaman güvenilirliği tartışılabilir.
Geçerlilik ve Güvenilirlik Hayatta Ne Anlama Gelir?
Bunu hayatımıza nasıl uyarlayabiliriz? Şimdi mesela, sık sık çevremdeki insanları gözlemlerim. Geçerliliği ve güvenilirliği anlamak için hayatın küçük detaylarına bakmak gerekir. Eğer bir arkadaşım sürekli aynı konuyu konuşuyor ama her defasında başka bir şey anlatıyorsa, mesela, bu güvenilirlik sorunu olabilir. Ama eğer aynı arkadaşım her seferinde başka bir konuyu savunuyor ama onu derinlemesine anlamıyorsa, o zaman geçerlilik sorunu var demektir.
Ben (arkadaşımın söylediklerine karşı): “Sana dedim, bu model gerçekten işliyor. Test ettim, her hafta her seferinde aynı sonuçları alıyorum!”
Arkadaşım: “Ama sonuçlar doğru muydu? Yoksa sadece hep aynı şeyi tekrar mı ediyorsun?”
Ben (kendi iç sesimle): “Tamam, geçerliliği sorgulamam gerekebilir. Ama güvenilirlik üstüne konuşmak en kolayı.”
Sonuçta, bir ölçümün hem geçerli hem de güvenilir olması gerekir. Çünkü bir şeyin sürekli doğru sonuçlar vermesi ama aslında hiç doğru bir şey ölçmemesi de sorunludur. Mesela, çok güvenilir bir şekilde her gün çikolatayı ölçüp, vücut ağırlığımı takip etmek, ama aslında bu ölçümün hiç doğru bir amaca hizmet etmemesi – yani geçersiz olması – tuhaf bir duruma yol açar.
Sonuç: Geçerlilik ve Güvenilirlik Bir Arada Olmalı
Ölçmede geçerlilik ve güvenilirlik, birbirinden ayrı kavramlar olsa da, doğru bir ölçüm yapmak için her ikisi de gereklidir. Geçerlilik olmadan güvenilirlik bir anlam taşımaz. Ve tam tersi! Ölçüm aracınızın tutarlı olması, ancak doğru şeyleri ölçmüyorsa, o zaman da pek bir işlevi yoktur.
İzmir’de her gün yaşadığım hayatın karmaşası içinde, bu iki kavramı bir arada görmek bazen bana biraz kafa karıştırıcı geliyor. Ama yine de, hayatı ölçerken geçerlilik ve güvenilirlikten uzaklaşmadan ilerlemek, gerçekten doğru sonuçlara ulaşmak için önemli. Ve tabii ki, her zaman biraz eğlenmeyi de unutmamalıyız. Geçerliliği ve güvenilirliği hayatın her alanında test etmeye devam!